Gamelan uit Midden Java

Maatschappelijk perspectief
Hindoeïsme, Boeddhisme en Islam
Ontstaan van de hoven van Surakarta en Yogyakarta
Geschiedenis van de gamelan

Ontstaan van de hoven van Surakarta en Yogyakarta
De Portugezen verschenen begin 16e eeuw en de Nederlanders aan het eind van de 16e eeuw. Na de dood van Sultan Agung, de laatste sultan die de Nederlanders de oorlog verklaarde doch 2 maal werd verslagen (1628 en 1629) werden Javaanse heersers uiteindelijk meer en meer afhankelijk van het Nederlands kolonialisme. Het instemmen van de Nederlanders in de vorming van koninkrijken op midden Java was eigenlijk een poging om de oorlogen een halt toe te roepen. Wat had zich namelijk afgespeeld :

De alsmaar groeiende stroom Chinezen vanaf eind zeventiende eeuw, in combinatie met een teruglopende economie, veroorzaakte werkloosheid en misdrijf. Onderdrukking was het enige antwoord van de VOC en deze houding resulteerde in de verschrikkelijke slachtpartij van 1740. De overgebleven Chinese rebellen richtten hun aandacht op de belegering van verschillende langs de noord Javaanse kust gelegen steden, met succes. Dit leek de kans om zich te ontdoen van het VOC en Sunan Paku Buwana II van het hof van Kartasura sloot zich uiteindelijk aan bij het Javaans-Chinese rebellenleger. Verschillende steden werden ingenomen maar het was duidelijk dat de oorlog een keerpunt nam toen de belegering van Semarang mislukte. Na zware kritiek wendde Paku Buwana zich weer tot de VOC en vroeg vergeving voor zijn daden. Dit gedrag beviel de rebellen niet en zij richten hun frustratie af op zijn paleis in Kartasura in 1742. De Nederlanders versloegen uiteindelijk de rebellen en herstelde Paku Buwana II in zijn koningschap. Vanwege de verwoesting van zijn verblijf in Kartasura verhuisde Paku Buwana naar Surakarta en zo ontstond het hof van Surakarta..

Maar het was nog niet gedaan met de oorlog want de neef van de koning (Mas Said) en de halfbroer van de koning (Pangeran Singasari) vervolgde hun opstand en richten zich nu tegen Paku Buwana II en zijn opvolger Paku Buwana III. De situatie verslechterde toen ook de broer van de koning (Mangkubumi) zich bij de rebellen voegde. Na een bijna permanente burgeroorlog sinds de Chinese opstand begonnen de onderhandelingen tussen de verschillende partijen en sloot koning Mangkubumi in 1755 met de VOC het Verdrag van Giyanti, en verzoende zich met Paku Buwana III van Surakarta. Mangkubumi kreeg de helft van het koninkrijk en vestigde zijn hof in Yogyakarta. 

Hij regeerde onder de naam Sultan Hamengku Buwana I en de Javaanse dynastie had eindelijk een wijze en respectabele vorst in Yogyakarta. Het Mataram koninkrijk werd definitief gesplitst in twee hoven, de Susuhunan van Surakarta onder leiding van Paku Buwana III en de Kasultanan van Yogyakarta onder leiding van Hamengku Buwana I.  De splitsing was slechts deel van de totale oplossing want ook Mas Said regeerde in zijn eigen gebied. Het was voor Mas Said duidelijk dat hij niet machtig genoeg was om het Mataram koninkrijk te veroveren en hij legde zich neer bij onderhandelingen met de Nederlanders. In 1757 resulteerde dat in de vestiging van het hof van Mangkunegaran

Onderlinge geschillen en overheersing van het ene op het andere hof werd door de Nederlanders nauwlettend in het oog gehouden.

Tijdens het begin van de negentiende eeuw zorgde de oorlog in Europa ervoor dat de Nederlanders de controle in Java verloren. Na de overgave van de Nederlanders aan de Engelsen in de eerste Napoleontische oorlog werd Java overgedragen aan de Britten. De korte Britse politieke interventie zorgde voor een verdeling van het hof van Yogyakarta als gevolg van conflicten tussen Hamengku Buwana II en de Britse regering. De Britten werden bijgestaan door een oom van de sultan (Natakusuma) en veroverde het hof in 1813. Natakusuma werd door de Britten toegestaan zijn eigen hof van Paku Alaman te vestigen. Hamengku Buwana II werd verbannen naar Penang en zijn zoon werd de nieuwe sultan van Yogyakarta.
 

Deze permanente verdeling van het Mataram koninkrijk in twee grotere en twee kleinere hoven leidde natuurlijk tot het zoeken naar een eigen identiteit in de gebruiken, rituelen en artistieke expressie. Rivaliteit was intens, in het bijzonder tussen de Kasunanan van Surakarta en de Kasultanan van Yogyakarta, zodat men het noodzakelijk vond om zich te onderscheiden op allerlei manieren variërend van kleding tot uitvoerende kunst. Er was een duidelijk onderscheid waar te nemen tussen de gamelan stijlen maar het is moeilijk om te bepalen welke stijl nog het meest overeenkomt met de oudere (Mataram) stijl van voor de splitsing.

De algehele mening is dat tijdens de 18e eeuw steeds meer aandacht en prestige werd toebedeeld aan de hoogte van de hofkunst dan aan het hof zelf. Uiteraard straalde de hoge verfijning van muziek, dans en voordracht uit over het hele hof en dus werd de status van de koninklijke familie langzamerhand afgelezen aan het niveau van de uitvoerende kunstvormen en daarmee dus ook de verfijning van de gamelanmuziek.